پنج شنبه ٠٤ ارديبهشت ١٣٩٣

موقعيت: صفحه اصلي > آموزشگاه مجازي صنايع دستي > گليم نقش برجسته 

فهرست مطالب

تاریخچه گلیم نقش برجسته:

مواد مورد مصرف در قالی و بافت گلیم:

الف: الیاف پشم:

ب: الیاف ابریشم:

ج : الیاف پنبه :

د : الیاف مصنوعی:

آماده کردن پشم و مراحل تبدیل آن به خامه:

رنگرزی در قالیبافی و گلیم:

مراحل رنگرزی:

نصب دار واجزا دار:

انواع دار:

ابزار بافت:

مراحل چله کشی:

روش محاسبه تعداد تار های مورد نیاز برای چله کشی

چله کشی  ترکی:

چله کشی فارسی:

کوجی بستن:

زنجیره بافی:

گلیم بافی:

گره زدن:

خصوصیات گره ترکی:

پودکشی در دار های کوجی دار:

پودکشی در دارهای بدون کوجی:

روش های انجام پود کردن:

پرداخت اولیه (پیش کشی کردن) :

شیرازه بافی:

انواع شیرازه:

پایین کشی:

صنعتگران شاخص گلیم نقش برجسته

دست اندركاران ساخت اين نرم افزار

 

تاریخچه گلیم نقش برجسته:

زندگی عشیره ای  وسنتی و پرورش دام برای تامین معیشت زندگی مردم منطقه ایلام از دیرباز تاکنون موجبات استفاده از پشم و رشد و رونق صنایع دستی مرتبط با آن خصوصآٌ قالی و گلیم ساده را فراهم آورده است.

عشایر این منطقه به دلیل کوچ نشین بودن و حرکت های مداوم ، معمولاٌ از دارهای افقی که به راحتی جمع شده و در مناطق اسکان ایل قابل استقرار بوده استفاده می کردند .

از نظر مصرف نیز قسمت عمده ای از قالی و گلیم های ساده تولید شده توسط زنان ، جنبه خود مصرفی داشته و در زندگی روزمره آنان مورد استفاده قرار گرفته است.

در حین بافت گلیم ساده ، خانم بافنده ای به نام " سحر چلانگر"  ساکن روستای زنجیره ( از توابع شهرستان سرابله ایلام)  در قسمتی از گلیم بافت خود ، موفق به اجرای نقشی  برجسته با استفاده از گره قالی می شود که پس از ارسال این گلیم به سازمان صنایع دستی ایران مورد استقبال قرارگرفته و ازآنجاییکه این نوع گلیم مشابه قالی های نقش برجسته ای بوده که در کشور چین بافته می شود ، تصاویری* از قالی های بافت چین به عنوان الگو، جهت ترویج این نوع گلیم از طرف معاونت فنی واجرایی سازمان صنایع دستی ایران ( طبق نامه شماره  12466 مورخ 06/08/1366)  به اداره صنایع دستی استان ایلام درخواست و ارسال می شود و از آن زمان تاکنون با تلاش و مساعدت مسئولین صنایع دستی ایلام و سعی و همت بافندگان ، زمینه رشد گلیم نقش برجسته در این منطقه فراهم شده است.

گلیم نقش برجسته از نظر اصالت و تولید مهمترین و شاخص ترین صنعت دستی و بومی استان ایلام است که با توجه به ناچیز بودن سایقه بروز خلاقیت بافندگان چیره دست ایلامی در امر بافت گلیم نقش برجسته ، پیشرفت چشمگیری در زمینه های مختلف تولید آن حاصل شده است.

در این نوع گلیم ، زمینه بافت گلیم ساده ( صوفی بافی ) و نقوش آن گره کامل ( گره ترکی ) قالی است که طبیعتاٌ بعد از بافت ، نقوش آن برجسته از زمینه است.

مراجعه به صفحه فهرست

* پس از بررسیهای به آمده معلوم شد که بافته های نقش برجسته چین ، قالی بوده اند.

 

مواد مورد مصرف در قالی و بافت گلیم:

الیافی که در قالی و گلیم مورد استفاده قرار می گیرند عبارتند از :الف: پشم  ب: ابریشم  ج: پنبه  د: الیاف مصنوعی                                       

الف: الیاف پشم:

این نوع الیاف ازپشم گوسفند تهیه میشود که پس از تابیده شدن به صورت نخ پشمی (خامه) در می آید ودر قالیبافی مورد مصرف قرار میگیرد.

کرک: دراصطلاح به پشم های ظریف کرک میگویند.

مراجعه به صفحه فهرست

ب: الیاف ابریشم:

نخ ابریشم از پیله کرم ابریشم بدست می آید که نرم ، شفاف ،،ظریف و محکم است با ابریشم قالی های بسیار ظریف بافته میشود. مراجعه به صفحه فهرست

ج : الیاف پنبه :

نخ پنبه از غوزه گیاه پنبه بدست می آید و به صورت دستی یا ماشینی متناسب با نیاز به صورت چند لا مورد مصرف قرار میگیرد. مراجعه به صفحه فهرست

د : الیاف مصنوعی:

نخ هایی هستند که در کارخانه ها به طریق مصنوعی به وسیله مواد شیمیایی ساخته میشود و در بافت قالی های ماشینی استفاده میشوند. مراجعه به صفحه فهرست

آماده کردن پشم و مراحل تبدیل آن به خامه:

پشم گوسفند را پس از چیدن می شویند و به وسیله چرخ های دستی یا ماشینی به نخ تبدیل میکنند. نخ پشمی را پس از رنگرزی در قالیبافی مورد استفاده قرار میدهند.

مراجعه به صفحه فهرست

رنگرزی در قالیبافی و گلیم:

رنگ کردن پشم به دو روش طبیعی و مصنوعی انجام می شود:

   روش طبیعی : در این روش برای رنگ کردن نخ ها از گیاهان رنگی و بعضی حشرات استفاده می شود.

روش مصنوعی: در این روش از مواد شیمیایی و مصنوعی برای رنگ کردن نخ ها استفاده می شود. مراجعه به صفحه فهرست

 مراحل رنگرزی:

1-اضافه کردن پودر رنگزا به آب جوش

2-ترکیب کردن و به هم زدن پودرهای رنگی جهت دستیابی به رنگ مورد نظر

3-وارد کردن کلاف پشمی پس از توقف در محلول رنگی

4-آویزان کردن کلاف های پشمی رنگ رزیده پس از شستشو نهایی جهت خشک شدن.

 مراجعه به صفحه فهرست

نصب دار واجزا دار:

دار عبارت است از چهار چوبی ، چوبی یا فلزی که به شکل مربع یا مستطیل می باشد و مانند ستون در بافت فرش عمل می کند و از سردار ، زیر دار ، راست روها، پایه ، پیچ ( در دارهای فلزی ) ، گوه ( در دارهای چوبی)، هاف و کوجی تشکیل شده است.

سردار و زیردار: عبارتند از دو تیر افقی موازی با زمین که اسکلت اصلی دار را به همراه راست روها تشکیل میدهند.

راست روها:دو تیر عمودی موازی با هم که عمود بر سردار و زیردار قرار میگیرند.

هاف: میله ای  استوانه ای شکل و نازک تر از چوب کوجی که بین سردار و کوجی قرار میگیرد و به شکل آزاد حرکت میکند و هنگام  پودکشی تارهای زیرورواز هم جدا میکند.

کوجی:میله ای استوانه ای شکل است که تارهای چله را تنظیم وتارهای زیرورو را از هم جدا می کند.و از کجی کناره های فرش جلوگیری مینماید.

فندک:میله ای است آهنی یا چوبی که به وسیله پیچ ها برای شل وسفت کردن چله ها مورد استفاده قرار می گیرد.

پیچ ها:در دارهای فلزی برای بالا و پایین بردن فندک به کار برده میشود. در دارهای چوبی به جای پیچ ها ، گوه به کار برده میشود. مراجعه به صفحه فهرست

انواع دار:

1-دار افقی (دار زمینی یا دار خوابیده)

2 دار عمودی

دار افقی : ساده ترین و قدیمی ترین  دستگاه قالی بافی است که  به راحتی نصب می شود و بیشتر در ایلات و عشایر مورد استفاده قرار میگیرد.، اما چون بافنده مجبور است برای بافت بر روی دار خم شود ،ممکن است دچار کمردرد و پادرد شود.

دار عمودی: این دار به صورت عمودی نصب می شود و به چهار نوع تقسیم میشود.

الف: دار ثابت ( فارسی)

ب: دار ترکی(تبریزی )

ج: دار فندکدار

د: دار گردان

مراجعه به صفحه فهرست

ابزار بافت:

 قلاب : این وسلیه از دسته ، تیغه و قلاب تشکیل شده است . از قلاب برای گرفتن تارها و ار تیغه برای بریدن پرزها استفاده میشود. از نکات مهم این است که قلاب را باید موازی چله ها نگاه داشت تا تیغه آن با چله ها تماس نداشته باشد و آنها را پاره نکند

دفتین (دفه): از این وسیله برای کوبیدن ومحکم کردن پود و گره ها استفاده می شود

قیچی : وسیله ای است فلزی که از دو قسمت دسته ها وتیغه ها تشکیل شده است و از آن برای چیدن اضافی سرریشه ها استفاده میشود واستفاده از آن نیاز به مهارت فراوان دارد ،چون هرگونه بی دقتی در استفاده از آن باعث خراب شدن فرش می شود ،همان قیچی خیاطی است که تیغه ای به قطر ارتفاع پرزها در یکی از لبه های آن لحیم میشود.

مراجعه به صفحه فهرست

مراحل چله کشی:

          تعریف چله ( تار) : عبارت است از یک سری نخ های عمودی که به موازات هم روی سردار و زیردار (یا روی فندک و زیر دار ) قرار می گیرند و در بیشتر موارد جنس آن از پنبه و در بعضی موارد از ابریشم و پشم است . عمل بافت قالی بر روی چله انجام میشود. تعداد تارهای چله بر اساس گره های نقشه مورد نظر مشخص میشود.

مراجعه به صفحه فهرست

روش محاسبه تعداد تار های مورد نیاز برای چله کشی

ابتدا خانه های بزرگ نقشه را می شماریم و در 10 ضرب کرده تا تعداد گره ها بدست آید ،سپس برای بدست آوردن تارها گره ها را در 2 ضرب میکنیم تا تعداد تارهای مورد نیاز بدست آید.درضمن باتوجه به ابعاد فرش

 

 

برای هر طرف 2 الی 6 تا برای شیرازه در نظر گرفته میشود.  برای آنکه چله کشی به طور یکنواخت انجام

شود از هر طرف دار کمی فاصله می گذاریم  سپس بر روی  سردار یا فندک و زیردار 7 سانت علامت گذاری کرده سپس تعداد تارها را به طور مساوی در این فاصله ها (7 سانتی) چله کشی مینماییم ، لازم به ذکر است

در چله کشی هرچه ضخامت نخ چله ها بیشتر باشد فرش درشت بافت تر و هر چه تار ظریف تر باشد فرش

ریز بافت تر میباشد ، معمولاٌدر کارگاه های قالیبافی از چله های 9 تا 16  لا استفاده می شود ، چله کشی به دو روش ترکی و فارسی انجام میشود. مراجعه به صفحه فهرست

چله کشی  ترکی:

اولین مرحله بافت گلیم نقش برجسته چله کشی و استقرار دارها بر روی دار است که تعداد تارها براساس  تعداد خانه های نقشه مورد نظر تعین میشود. چله کشی توسط دو نفر انجام میشود به این صورت که دار را در وضعیت افقی روی چهار قطعه چوب مکعب شکل به ارتفاع تقریبی  25 سانتی متر از سطح زمین قرارداده و چله کشی را انجام میدهند . در ابتدا یک رشته طناب که در اصطلاح چله کشی زهوار نامیده میشود.به فاصله 30 سانتی متر به موازات زیردار بسته میشود ، سپس سرنخ پنبه ای که دارای ظرافت با ضخامت مورد نظر برای تار (چله) بوده و قبلاٌ به صورت گلوله در آمده به منتهی الیه سمت راست یا چپ زیردار گره زده میشود. آنگاه گلوله نخ را از پشت رشته طناب( زهوار) و از روی سردار به پشت آن می برند و از زیردار خارج میکنند ، با تکرار این عملیات و مخصوصاٌ حرکت متناوب نخ چله از پشت و روی رشته طناب : نخ های تار به صورت یکی در میان قرار میگیرند. مراجعه به صفحه فهرست

چله کشی فارسی:

نوعی چله کشی است که سریع تر انجام می شود و در وقت و مصرف چله صرفه جویی می گردد ،برای شروع کار ابتدا اندازه دار و نقشه را کنترل می کنیم تا نقشه و در نتیجه فرش بزرگتر از طول تارهای چله نشود. ابتدا دو نخ زهوار را در فاصله مناسبی به راست رو و چپ رو می بندیم ، سپس نخ چله توپک شده را به چوب زیردار وصل می کنیم و از زیر زوار پایینی می گذاریم تا به روی زوار بالایی برسد.

نخ چله را به شکل ضربدر از روی زوار بالا رد می کنیم سپس همان نخ چله را از زیر فندک میگذرانیم ، این عمل چله کشی انتهای نخ چله را به زیردار  وصل میکنیم. مراجعه به صفحه فهرست

کوجی بستن:

چوب کوجی را در قسمتی که نخ زهوار بالایی قرار گرفته برروی زیر سری کوجی راست رو .و چپ رو

محکم می بندیم ، سپس یک نخ (نخ نزله) رابه دو طرف چوب کوجی وصل میکنیم ، سپس یک گلوله نخ را که از جنس نخ چله است به نخ نزله گره می زنیم و ازپشت اولین تار زیررد کرده و به روی چوب کوجی می اوریم و یک حلقه روی نخ نزله ایجاد می کنیم این عمل را تا پایان چله ها یکی یکی بر روی تارهای زیری و نخ نزله انجام میدهیم . لازم به توضیح است که در هنگام کوجی بستن یک تکه چوب کوچک در پشت چوب کوجی قرار دهیم تا عمل پودکشی راحت انجام شود ، به خاطر تنظیم نخ و از کجی

کناره جلوگیری میکند ، بعد از بستن کوجی چوب ها را هم برای زیروروکردن نخ ها جا می اندازیم. مراجعه به صفحه فهرست

زنجیره بافی:

به منظور ثابت نگهداشتن چله و استحکام انتهای فرش می باشد.  برای اینکار ابتدا نخ چله را به اولین تار چله کشی شده گره می زنیم و بعد نخ را از پشت تارها تا آخر عبور داده و تارهای چله کشی شده را دوتا دوتا یا چهارتا چهارتا با قلاب گرفته و به صورت زنجیره می بافیم. مراجعه به صفحه فهرست

گلیم بافی:

1 – به روش سوف :  در این نوع گلیم بافی از دو نوع پود ضخیم یا نازک استفاده میکنیم. به این صورت که ابتدا پود ضخیم را به کمک سیخ از پایین زیگزاگ و از لای تارها عبور می دهیم  و سپس پود نازک را از بالای زیگزاگ عبور می دهیم .تعداد رج های فوق از 10 تا 15 رج متفاوت است.

2- گلیم بافی به روش کرباس:در این نوع گلیم بافی که مخصوص دارهای کوجی دار می باشد فقط از یک نوع پود ضخیم که همرنگ چله می باشد استفاده می شود به اینصورت که به بالا بردن چوب هاف از روی چوب کوجی وفشاردادن تارها به وسیله دست نخ پود را از لا تارها رد می کنیم و سپس با پایین آمدن چوب هاف بر روی کوجی پود ضخیم را از لای تارها رد می کنیم در این صورت تارها و پودها حالت پیدا میکنند و با کوبیدن شبیه کرباس می شود.

مراجعه به صفحه فهرست

گره زدن:

عبارت است از :پیچیدن خامه به دور تار بصورتی که ابن گره تشکیل یک پرز را در فرش بدهد. روش های گره زدن عبارتند از فارسی و ترکی

گره فارسی:مقداری از خامه مورد نیاز را با قراردادن در بین انگشتان شست و اشاره به پشت تار زیر ببریم سپس خامه را ازروی تار رو به پشت آن هدایت می کنیم و بعد خامه را از بین دو تار بیرون می کشیم که پس از پایین آوردن گره نخ اضافی را به وسیله چاقو کوتاه میکنیم.

گره ترکی: با کمک قلاب اولین تار را به جلو می کشیم و سر خامه را به وسیله نگشت شست و اشاره از پشت تار عبور داده و روی آن هدایت می کنیم ، سپس با قلاب تار بعدی را گرفته و به وسیله آن سر خامه را از بین دو تار به سمت بیرون می کشیم ویک گره ترکی بوجود می آوریم .

 مراجعه به صفحه فهرست

خصوصیات گره ترکی:

1-نسبت به گره فارسی ازاستحکام بیشتری برخوردار است و به سختی از فرش بیرون کشیده می شود.

2-در بافت این گره به جای استفاده از انگشتان دست از قلاب برای گرفتن تارها استفاده میشود در نتیجه انگشتان دست بافنده آسیب نمی بیند.

3-سرعت بافت در این روش کمتر است.

مراجعه به صفحه فهرست

پودکشی در دار های کوجی دار:

ابتدا چوب هاف را از روی کوجی بالا برده تا فاصله زیگزاگ  از دم کار زیاد و سپس چله ها را در فاصله بین کوجی و هاف با دست فشار داده و با دست دیگر پود ضخیم را از لای تارهای زیر و رو عبور داده و سپس با دفتین می کوبند.

مراجعه به صفحه فهرست

پودکشی در دارهای بدون کوجی:

در این روش سیخ را از فاصله بین دم کار و پایین زیگزاگ به آرامی رد داده و سرپود را به قلاب سر سیخ  حلقه کرده و سیخ  را به عقب می کشیم ، درنتیجه پود را از بین تار عبور میدهیم و سپس آن را به پایین آورده و با دفتین می کوبیم. مراجعه به صفحه فهرست

روش های انجام پود کردن:

1 – تخت بافت: در فرش های تخت بافت از یک پود استفاده می شود احتیاج به کوجی دارد و فاصله به اندازه قطر یک تار چله است. 

2- نیم لول بافت : فاصله بین تارهای چله تقریباٌ نیم برابر نخ چله است ، برای پودکشی از دو پود استفاده می شود و احتیاج به کوجی دارد.

3- لول بافت: در این روش  تارها کاملاٌ به هم چسبیده می باشد و برای پودکشی از دو پود استفاده می شود ، که در این بافت احتیاج به چوب کوجی نیست. مراجعه به صفحه فهرست

پرداخت اولیه (پیش کشی کردن) :

این عمل که پس از پودگذاری انجام می شود ،عبارت است از کشیدن پرزها به سمت جلو است تا بخش اضافی پرزها برای چیدن مشخص شود با این عمل گره محکم تر می شود و نقش و نگاره ها جلوه بیشتری می کند و قسمت انتهای گره ها در پشت فرش صاف و یکنواخت می شود.

 مراجعه به صفحه فهرست

شیرازه بافی:

در هنگام چله کشی اضافه بر تعداد گره های نقشه 2 الی 6  تار در نظر گرفته می شود و بعد از بافت هر رج  3 الی 5  نخ رنگی  را که معمولاٌ به رنگ کناره فرش می باشد و دور این تارها می پیچانیم که این مجموعه شیرازه فرش را تشکیل می دهد .

شیرازه در فرش سه نقش را بعهده دارد.

مهار تارهای کناری چله (جلوگیری از بهم پاشیدگی  تارهای کناره های  عرضی)

نظم و ظرافت بخشیدن به کناره های فرش

پوشاندن سر پودهای کناره فرش

مراجعه به صفحه فهرست

انواع شیرازه:

شیرازه بافی متصل: در این روش شیرازه بافی در هنگام بافت پیچیده می شود . معمولاٌ در کارگاههای قالی بافی  بیشتر از شیرازه بافی به شکل متصل استفاده می شود.

شیرازه بافی منفصل : در این روش شیرازه بافی را پس از اتمام کار بافت فرش انجام می دهند و به فرش وصل می کنند. مراجعه به صفحه فهرست

پایین کشی:

عملی است که در حین بافت فرش انجام می گیرد ونیاز به مهارت زیادی دارد ، در این روش چله ها به روش خاصی پایین کشیده می شود،ابتدا چله ها را بوسیله پیچ ها در دار فلزی یا گوه ها دارهای چوبی شل می کنیم سپس قالی بافته شده را به صورتی که نظم چله ها به هم نخورد به وسلیه مهار و به سمت پایین می کشیم که باعث می شود چله ها از پشت دار به روی دار منتقل می شود مرحله تراز نمودن چله ها و فرش را انجام می دهیم به نحوی که فاصله دم کار تا زیر دار حدود 10 سانتی متر باشد.

سپس عرض چله ها روی سردار را یک بار دیگر کنترل می کنیم تا از پخش صحیح چله ها اطمینان حاصل کنیم ، پس از انجام مراحل فوق شروع به سقت کردن چله به وسیله پیچ ها یا ( گوه ها )

میکنیم. مراجعه به صفحه فهرست

صنعتگران شاخص گلیم نقش برجسته

1- سحر چلانگر      مبتکر

2-  گلستان امامی   

3- صغری حیدری

4- ناهید نادی

5- سارا یاوری

6- ملیحه نوروزی

7- سحر کرمی

8- گلندام امامی(صنعتگر برجسته)

9- احترام میرزابیگی

10- فوزیه آهنجان

11- خدیجه آهنجان

12- توران عبد الخانی

13- ثروت منصوری

مراجعه به صفحه فهرست

دست اندركاران ساخت اين نرم افزار

واحد فني

1-مجيد اولاد – مسئول آمار و انفورماتيك سازمان استان ايلام

2-قاسم جاني –مسئول وب سايت سازمان استان ايلام

واحد كارشناسي

1-علي اصغر احمدي سرپرست معاونت صنايع دستي استان ايلام

2- حميد بختياري كارشناس صنايع دستي

3- زهرا شكري كارشناس صنايع دستي

4-زهرا قاسمي پور كارشناس فني صنايع دستي

تصاوير

روابط عمومي سازمان استان ايلام

مراجعه به صفحه فهرست

: نام كاربر
: رمز ورود

آدرس ايميل

Copyright © 2005 http://ilam-miras.ir All rights reserved
طراحي و پياده سازي توسط شركت فني و مهندسي آرياپردازه ايلام